Mga Helang nin Batag

Bunchy Top

An bunchy top saro sa mayor na helang na kawsa nin bayrus na mina-apektar sa pamilya kan Musa.

Ini napag-araman na sarong helang sa Fiji kan 1989. Kan taon 1990, ini-report na nagkaigwa nin bunchy top sa Taiwan, kan 1901 sa Ehipto asin 1913 sa Australia.Digdi sa Pilipinas apag-araman na an bunchy top primerong naheling sa abaka.

Kawsa:
Ini kawsa kan isometric na particles na dinadara kan brown aphids kan batag. An aphids na Petalonia nigronervosa Coq. na nagkakakan asin minadakul sa batag, abaka, asin kamia. Ini pirming nakukua sa funnel leaf asin sa tanga kan leaf sheaths kan batag saka abaka.
Ini inapod na bunchy top ta an hitsura garo rosette o kurikot na may pasadit asin patindog na haralipot na dahon.

Pagkontrol:

A. Mag-gamit nin virus-free na pantanom siring kan supang o hale sa tissue culture na pantanom.

B. Haleon tulos an tanom na may bunchy top sa paagui kan minasunod:

• Mag-sumpit o mag-ispray kan mga tinanom na nasa radius na 6 metros kaibahan an daga nin tamang insecticide para magadan an aphids. Makalihis an 24 oras pagka-sumpit haleon o gabuton an tinanom asin tadtadon ini nin saradit asin paalangon para dai na magtubo liwat.
• Pwede man 24 oras matapos magsumpit putulon an poon harani sa daga asin piridasuhon asin diretso paalangon. Idtong natadang poon, laboton an tahaw asin lagan nin herbicide impregnated an bamboo stick (2-4 D o kaya round up + urea) para dai na ini magtubo. Kun magtubo guiraray uliton an proseso duman sa mga nagtubo liwat.
• Regular na magsumpit nin pestisidyo siring kan diazinon, malathion, pyrethoids asin iba. Sundon an rekomendasyon sa pagkontrol kan aphids.

Pag-nakua na kan aphids an bayrus sa pagkakan kaini sa may helang na poon, puwede nang mailipat an bayrus sa poon na mayong helang sa bilog na buhay kan aphids. An bayrus minadakul, asin minalakop sa bilog na parte kan tinanom asin yaon na yan sa bilog na buhay kan tinanom. An pinaka-amay na pagluwas kan sintomas 28 aldaw makalihis na ma-infect.

Sintomas -

An bayrus puwedeng maka-apektar sa maski anong edad kan batag.
An enot na sintomas maheheling sa ibabang parte kan leadf blade na dark green garo putol-putol na dashes o linya. An mga minasurunod na dahon igwa nin puting dashes o kaya medyong nahihiling ang leaf vein asin dakul na an green streaks harani sa vein na puwedeng magkurikot nin dikit an dahon.

An medyo grabeng sintomas kaini igwa nin dark green na streaks o kaya dashes sa may veins kan dahon hasta dark green na spots o kaya putol-putol na linya sa may midrib asin petiole.A n dahon saradit asin kurikot pataas. An mga minasurunod na dahon lalong abonormal an hitsura asin mas saradit na may amarilyong kolor sa margins. An mga dahon nagiging matapo asin madaling mahali o maputol.

Fig. 1. Saradit na supang na
nagporma na an rosette na dahon

Fig. 2 dahon kan batag na grabe an infection

An tinanom na grabe na an infection nagtitiripon sa puro o sa apex na minaporma nin rosette na mina-resulta sa pagka-bansot. (stunting) An batag na may bunchy top bihira mag-bunga. Kun magkaigwa man nin bunga may deperinsiya asin saradit an bunga.

Bract Mosaic

An bract mosaic sarong helang na enot na naheling digdi sa Pilipinas kan 1988. Kaidto namaluan ining sarong klase nin mosaic o infectious chlorosis. Ini naheling sa batag na saba na kun saen minaabot sa 30 hasta 40% an danyos. Ini naheling man sa “Cavendish” asin lakatan sa Davao City, Davao del Sur, Davao del Norte asin General Santos City.

Kawsa:

An bract mosaic kawsa kan flexous, filamentous na bayrus.Ini nadadara kan aphids kun ini nagkakan sa mga tinanom na may bayrus

Sintomas:

Mahihiling an sintomas kaini maski sa anong edad kan tinanom. An enot, an tinanom nagkakaigwa nin berde hasta brown na paharalabang streak o kaya haralabang stripes sa petiole kan dahon. Sa kahaluyan an bract, baludbod asin an bunga nagkakaigwa man nin siring na sintomas. Sa grabeng kaso an dahon igwa man nin dashes asin streaks sa primary vein asin sa hawak man kan batag igwa man nin siring na sintomas asin lakop na discoloration matapos na haleon an mga alang na dahon.




Pagkontrol:

1. Tulos haelon an may helang na tinanom sa paagui nin pagkalot asin pagbulnot kan tinanomm. Tadtadon ini nin saradit asin paalangon.

2. Dai mag-intercrop nin batag sa cucurbits o sa mga pananom na magiging alternate host kan vector o aphids siring kan karabasa, amargoso, upo asin pipino.

3. Magtanom nin supang o tissue cultured na pananom na siguradong libre sa bayrus.

4. Puhuon an mga duot sa paagui nin mekanikal na paagui o maggamit nin herbicide.

Mosaic

An mosaic nin batag inaapod man ining infectious chlorosis o heart rot na kawsa kan cucumber mosaic virus (CMV) na lakop na sa bilog na kinaban. Ini makukua sa mga lugar na nagtutubo an pananom na nasa pamilya kan Musa.

An bayrus spherical an itsura asin dakul an host kaini siring kan cucurbits, solanaceous, mais asin idtong duot na commelina. An mga klase nin batag na madaling atakihon kaini iyo an latundan, lakatan asin an cavendish.

Kawsa:

An paglipat kan infection hale sa mga cucurbits pasiring sa batag nangyayari sa paagui kan vector na Aphis gossypii Glover . An aphids na hale sa mais Rhopalosiphum maidis Fitch, nakakapaglipat man kan virus na ini sa batag.

Pagkontrol:
1. Paghale kan mga tanom na may helang.
2. Pag-kontrol kan mga duot asin kan vector na aphid sa panahon kan pagtalubo kan batag.
3. Pagtanom nin batag na libre sa bayrus.
4. Padagos na pag-inspeksiyon asin pagmonitor kan mga tanom na batag.

Sintomas:

An pangenot na sintomas iyo an pagkakaigwa nin saradit na puti asin yellow batik batik na makukua sa sarong parte kan dahon. Masunod kaini an mga batikbatik asin surumpayan na porma nin streaks na haralaba . Pwedeng diretso an streaks putol-putol , palaba o iregular an korte na may pabilog na pattern.
Mahihiling man na magkakaigwa nin browning asin necrosis o pag-kagadan sa parteng may mga streaks asin bands. An mga maruluwas na dahon iregular an korte asin alon-alon an gilid kan dahon dara kan bakong pantay na pagtubo kan lamina.
Bihirang magluwas an normal na dahon ta naaalang man sana ini dara kan heart rot na kondisyon. An paglapa kan heart leaf nangyayari bilang soft rot o paglapa diretso sa stem.
An bunga na hale sa mga may helang na poon normal kun hilingon pero may chlorotic streaking o necrosis man guiraray.

Yellow Sigatoka

Kawsa:

An kawsa kan yellow sigatoka iyo an fungus na Mycosphaerella musicola Leach ex. Mulder. An fungus nagpoproducir nin spores na inaapod na conidia asin ascospores. Ini makukua sa gabos na lugar na nagpoproducir nin batag.

An impeksiyon kaini nagdadara kan amay na pagka-alang kan dahon, na maresulta sa pagkakaigwa nin saradit na muro asin bulig nin batag.Maresistensiya an Saba pero madaling ma-apektaran an lakatan, latundan, bunguran asin senorita.

Kun nailuwas na an conidia napapalakop ini sa paagui kan tubig samantalang an mga ascospores nailuluwas kun tag-uran asin napapalakop kan duros. An mga kurikot pang dahon asin idtong enot na nagbukang dahon an enot na na-aapekaran.

Sintomas:

An pangenot na sintomas kan helang iyo an pagkakaigwa nin yellow-green na specks sa hababang parte kan dahon na ika tolo asin ika-apat na bukas na dahon. An streaks naglalaba asin nagdadakula na nagigin brown spots na napapalibutan nin halo na kolor yellow. Ini an nagseseparar kan spot sa normal na kolor kan dahon.
Kun an spots nasa advance stage an tahaw nagigin gray na napapalibutan nin dark brown o black na margin na may kolor yellow na halo. Minagrupo man an mga spots na nakakaporma nin dakulang spot. Ini an kawsa kan premature na pagka-alang kan mga dahon. Siring man nakakapadali ini sa pag-gurang kan bunga o kaya amay na pagkahinog na minaresulta sa hababang gusi.

Pagkontrol:

1. Sundon an tamang distansiya sa pagtanom base sa rekomendasyon para maibitaran an pagpatong-patong kan mga dahon na paborable sa pagkakaigwa nin helang.

2. Haleon an dahon na may helang para maibitaran an paglakop kan helang. Putulon an dahon kun 75% may spots asin trim sana duman sa may 50% o dikit pa an impeksiyon para mahale an may mga spots.Dai pakasobrahan an paghale kan dahon.

3. Maglaag nin drainage canal para maibitaran an water-logging o pagkatipon kan tubig sa daga. Kun halangkaw an humidity paborable ini sa pagkakaigwa nin arog kaining helang.

4. Manteniron an tamang sustansiya sa daga para sa tinanom.

5.Mag-laag nin kemikal na pangkontrol. Para sa mga saradit na parauma mag-sumpit nin 100/li/ha nin Dithane M-45 at 3-5 g/li, Daconil at 2 g/li o kaya Benlate 1-2 g/li tubig na may pagultanan na 14-21 aldaw. Haluon nin marhay an solusyon bago mag-sumpit para maibitiran an phytotoxicity sa dahon kan batag asin sa bunga.

Bugtok Disease

Napag-araman na an Saba asin latundan an mga klase nin batag na inaatake nin Bugtok o “tibagnol”. Ini an apod sa bunga kan batag na iba an kolor asin matagas kun hinog.

Kawsa:

Kawsa ini kan bacterium Pseudomonas solonacearum sarong klase na medyop maluya kaysa duman sa nagkakawsa kan helang na Moko.

An bacterium nadadara kan mga insekto. Ini napatutuhanan ta kun an mother plant may impeksiyon an supang kaini mayo man.

Sintomas:

Sa laog kolor brown na vascular streak sa peduncle kan bunga, sa fruit stem asin sa poon. May diskolorasyon hangang duman sa corm kan batag.

Dai nagagadan an poon pero an bunga matagas maski hinog na asin maski luto na.

An barani kan male bud dai nahahale maski ini alang na.

Pagkontrol:

1. Manteniron na malinig an tanuman asin haleon an mga alang asin may helang na dahon.
2. Paghale kan “bud o debudding” kan male bud kung may “pekeng” bunga na mahiling.

3. Kaipuhan man an bagging o pagsupot.Lagan nin supot an inflorescence o puso pagduko kaini . Pwedeng gamiton an 0.75 x 1.5 m na pangsupot, sako o ano man na materyales na puwedeng gamiton. Haleon an supot asin mag-debud kung magluwas na an “pekeng” bunga.

===========================================================

Hale ini sa polyetong guinibo kan UPLB-PCARRD DOST Project “Adoption of Control Strategies and Rehabilitation of Areas Affected by Banana Bunchy Top”. Isinabikol asin binago an layout kan Regional Agriculture Information Division kan DA RFU V San Agustin, Pili, Camarines Sur.